خرما (Phoenix dactylifera L.)
این گیاه از تیره نخل (Palmaceae) و از درختان مناطق گرمسیری بشمار میاید. حداقل دمای رشد برای خرما ۱۰ درجه سانتیگراد و تنه آن در ۷- درجه سانتیگراد از بین میرود اما جوانه های انتهایی آن که توسط الیاف پوشیده شده است، میتوانند تا ۱۵- درجه سانتیگراد را تحمل کنند. خرما طالب تابستانهای گرم و خشک میباشد. بویژه هنگام رسیدن میوه به هوای گرم و خشک نیاز دارد.
ریشه های خرما افشان برده و تا اعماق خاک نفوذ میکنند. خرما به خشکی و شوری خاک و غرقاب شدن خاک بسیار مقاوم میباشد. گرچه این گیاه به خشکی مقاوم است اما وجود رطوبت کافی در خاک موجب افزایش عملکرد میشود. تنه خرما از نوع تنه های راست (Stipe) و بدون انشعاب بوده و از تجمع دمبرگ ها حاصل می شود. رشد قطری تنه در اثر رشد عرضی دمبرگهای آن میباشد. برگهای خرما که پیش نیز نامیده میشوند، به طور مارپیچ دور تنه قرار میگیرند. برگ ها مرکب شانهای بوده و در حدود پنج تا هفت سال عمر میکنند.
جوانههای انتهایی در اثر رشد در طی سال، ۱۰ الی ۲۵ برگ جدید تولید می کند و بتدریج که برگهای جدید در انتهای گیاه حاصل میشوند، برگهای پایین خشک میگردند که باید آنها را بریده و از تنه جدا نمود. هر درخت بالغ خرما ۸۰ الی 140 برگ فعال دارد. خوشههای مرکب گل که پنک نامیده می شوند، در سن 6 الى ۱۰ سالگی خرما از جوانه های جانبی بین دمبرگ و ته ظاهر می شوند. خوشه ها، داخل چمچمه (Spathis) یا تارونه قرار میگیرند. هنگام رسیدن خورشه، چمچمه ها سفت و سخت شده و چوبی میگردند. خرما گیاه دو پایه میباشد و گل های نر و ماده جدا از هم بر روی پایه های جداگانه ظاهر میشوند. گلهای نر، حاوی سه کاسبرگ، سه گلبرگ فلسی و 6 عدد پرچم، گلهای ماده آن سه کاسبرگ، سه گلبرگ و یک مادگی سه برچهای بهم فشرده دارند. گردهافشانی خرما گرچه به وسیله باد انجام می گیرد اما برای تولید محصول بیشتر گردهافشانی دستی انجام داده می شود. برای این منظور خوشههای نر را جدا نموده و با تکان دادن بر روی خوشه های ماده، گردهافشانی انجام می گیرد.
برای هر ۵۰-۳۰ درخت ماده، یک درخت نر کفایت می کند. انتخاب ارقام نر مطلوب در کیفیت میوه تأثیر بسزایی دارد. زیرا پدیده فراردگذاری (Metaxenia) در بروز صفات پدری نوع دانه گرده در کیفیت فرابر میوه تاثیرگذار می باشند. برای افزایش کیفیت میوه و کاهش سالآوری، تنک کردن خوشه ها ضروری می باشد. برای این منظور در مرحله اول در ازای ۸ الی ۱۲ برگ یک خوشه نگهداری شده و خوشه های اضافی حدف میشوند. در مرحله دوم، خوشچه های میانی هر خوشه قطع می شود. در مرحله سوم خوشچه های باقی مانده را کوتاه میکنند و بالاخره در مرحله چهارم میوههای هر خوشچه تنک میشوند. بدین ترتیب 6۰ - ۳۰ درصد از میوه ها تنک می شوند و در روی هر خوشه ۱۲۰۰-۷۰۰ عدد میوه باقی میماند که معادل ۱۰-۷ کیلوگرم میوه رسیده میباشد. هر درخت بالغ خرما میتواند سالانه ۱۵۰-۱۰۰ کیلوگرم محصول حاصل کند اما در ایران به طور متوسط محصول هر درخت ۲۰-۱۵ کیلوگرم میباشد.
خرما از میوههای سته بشمار میآید و تمایل به تولید میوه بی دانه دارد که ارزش خوراکی ندارند. میوههای رسیده آن قهوهای روشن تا تیره بوده و دارای برون بر و میان بر گوشتی و درون بر لیفی میباشند. دانه های خرما آندوسپرم شاخی دارند. مراحل مختلف رشد و نمو میوه شامل حبابوک، کیمری، خلال، رطب و تمر میباشد. طی مرحله گردهافشانی، وجود رطوبت و بارندگی ضروری نبوده زیرا مانع بارور شدن گل های ماده میشود. در مرحله سبز و نارس میوه (مرحله حبابوک و کیمری) مقدار کمی باران ملایم مفید بوده و اگر در اثر رطوبت در ميوه ترک ایجاد شود. پس از مدتی جوش میخورد اما اگر نخلستان قبل از بارندگی آبیاری شود، احتمال ترک خوردن و فاسد شدن میوه افزایش مییابد. بارندگی و رطوبت اواخر تابستان در مراحل آخر رسیدن میوه مضر بوده و موجب فاسد شدن میوه و بروز ناهنجاری نوک سیاه (Black nose) می شود. میزان اسید میوه در مرحله حبابوک بیشتر است. مرحله کیمری تغییرات زیادی در میوه ایجاد شده، میزان وزن تر و قند میوه افزایش می یابد. در مرحله خلال، میوه رنگ سبز مایل به زرد دارد و در مرحله رطب رنگ قهوهای تیره حاصل می شود. در مرحله تمر (تمار) میزان قند میوه به حداکثر میرسد و میوه اب زیاد از دست داده و قابل برداشت می شود. ازدیاد خرما از طریق جدا کردن تنهجوشهایی (Off-shoot) که به صورت شاخه های فرعی میباشند، انجام می گیرد. برای این منظور به اطراف درخت خاک میدهند تا تنه جوش ها ریشه دار شوند و بعد از 4-۳ سال که رشد کافی نمودند، آنها را از درخت جدا کرده و در محل اصلی می کارند. فاصله کشت ارقام پابلند ۱۰-۹ متر و ارقام پاکوتاه ۷ متر در نظر گرفته می شود. برای جدا کردن تنه جوشها، ابتدا در اطراف آن گودال ایجاد کرده و تنه جوش بعد از بریده شدن از تنه پایه مادر همراه با ریشه ها به محل اصلی منتقل میگردد. تنه جوش های ریشه دار که وزن آنها بین ۲ الی 4۰ کیلوگرم میباشد در گودالهای از قبل ایجاد شده کاشته میشوند. هنگام انتقال پاجوش به محل اصلی باید دقت نمود که به نهال و بویژه به جوانه انتهای آن آسیب نرسد. برگهای پایین تنه جوش را قطع میکنند به طوری که ۱۰ الی ۱۲ برگ باقی میماند و ارتفاع تنه جوش به ۹۰-۷۵ سانتیمتر میرسد. چنانکه ذکر گردید ریشه های خرما به خشکی و غرقاب بودن خاک مقاوم بوده و در 6-۵ سال اول در اطراف نهالهای جوان حوضچه ایجاد کرده و سعی می شود که مداوم در حوضچه رطوبت باشد. ارقام زیادی از خرما در ایران پرورش داده می شوند که براساس سفتی و نرمی می توان آنها را به سه گروه خشک، نیمه نرم و نرم تقسیم نمود. از ارقام خشک خرما میتوان به خارک و دیری اشاره کرد که ارزش تجاری کمتری داشته و میوه آنها به عنوان آجیل مورد استفاده قرار میگیرد و فاقد شیره میباشند. خرمای شاهانی، مضافتی، کبکاب، حضراوی و حلاوی از ارقام نیمه نرم نیز میباشد می توان به خرمای استعمران (سایر ) اشاره نمود.