مرکبات ( Citrus spp.)

تیره سداب (Rutaceae) دارای سه جنس مهم بنام سیتروس (Citrus) ، پونسیروس (Poncirus) و فورچونلا (Fortunella) می باشد. گونه های جنس سیتروس دارای میوه های خوراکی بوده و در ضمن به عنوان پایه نیز مورد استفاده قرار می گیرند. گونه های پونسیروس که خزانپذیر نیز می باشند، به عنوان پایه برای مرکبات به کار برده می شوند. گونه های موجود در جنس فور چونلا بعنوان گیاه زینتی مورد استفاده قرار می گیرند. مرکبات علیرغم اینکه منشاء گرمسیری دارند اما  گشترش آنها در مناطق نیمه گرمسیری بیشتر می باشد. مرکبات درختان و یا درختچه های دایم سبز بوده و برخی از گونه های آن در شمال و جنوب کشورمان پرورش داده می شوند. برخی از گونه های مهم سیتروس که میوه های آنها قابل خوراک می باشند، شامل پرتقال شیرین (C. sinensis) نارنگی (C. reticulate) لیمو ترش مازندرانی (C. limon) یا لیمو ایتالیایی، لیمو ترش شیرازی (C. aurantifolia) یا لایم، لیمو شیرین (C. limetta)، گریپ فروت (C. paradise) ، نارنج (C. aurantium)، لیمو عمانی (C. myrtifolia) بالنگ یا ترنج (C.medica) ، تو سرخ (C. bergamia)، دارابی (C. decumana)، شادوک (C. grandis) و لیموی خارکی (C.jambheri) می باشد. شادوک (Shaddock) دارای میوه های گلابی شکل و بزرگ بوده و آن را سلطان میوه مرکبات می نامند.

مرکبات به دلیل طالب بودن فصل رشد طولانی با تابستان و پاییز گرم و زمستان های ملایم در جنوب کشورمان بهتر از شمال کشور بعمل می آید. به طور کلی مرکباتی که در شمال کشورمان پرورش داده می شوند، دارای میوه های پرآب، ترش و پوست نازک اما مرکبات جنوب کشور، میوه های شیرین تر کم آب و پوست کلفت تر دارند. رنگ پوست بیشتر میوه در مناطق جنوبی و گرمسیری به علت بالا بودن دمای هوا می باشد. میزان ویتامین ث در میوه مرکبات بیشتر از سایر میوه ها می باشد. در شمال کشور در حدود ۹۰ درصل پرتقال ها از نوع پرتقال های محلی می باشد که قبلا توسط بذر ازدیاد داده می شدند و این امر موجب گردیده، تفرق صفات بین آنها زیاد باشد و امروزه سعی می شود که روی پایه های نارنج پیوند زده شوند. از پرتقال های محلی که در ایران پرورش داده می شوند و از جمله پرتقال های شیرین بشمار می آیند، می توان به پرتقال شهسواری، آملی، جهرمی، دارابی، بمی، پرتقال های نافدار (Navel)  همچون تامسون ناول (Thompson Navel) و یا واشنگتن ناول (Washington Navel) که میوه های بیدانه دارند و در اثر جهش یافتن جوانه از رقم برزیلی دانه دار لارانجا سلکتا (Laranja Selecta) حاصل شده اند، اشاره نمود. پرتقال یافا که میوه آن در دی ماه می رسد و پرتقال والنسیا (Valencia) نیز در ایران پرورش داده می شوند. پرتقال های خونی (Blood oranges) از جمله St. Micheal blood، Ruby، Sanford  blood ، Egyptian blood و Moltese دارای گوشت میوه رنگی در اثر وجود آنتوسیانین بوده و این نوع پرتقال ها از نواحی مدیترانه می باشند. در ضمن پرتقال های ترش (Sour oranges) از جمله Bouqet و Seville در برخی از کشورها پرورش داده می شوند.

نارنگی های محلی که پرمحصول و دانه دار هستند، معمولا در آذر ماه می رستد و از ارقام دیگر  نارنگی که در کشورمان پرورش داده می شوند، میتوان به نارنگی کلمانتین (Clementine)که در اواخر آبان می رسد و نیز نارنگی ساتسوما (Satsuma) یا اونشو (C.Unshiu (Oonshiu)) اشاره نمود. نارنگی اونشو مبدأ ژاپن دارد، مقاوم به سرما بوده و میوه های زودرس و بیدانه حاصل می کند.

ارقام مختلفی از گریپ فروت با میوه های گوشت سفید و گوشت قرمز نیز در ایران کشت و کار می شوند. گونه های مختلف جنس فورچونلا حاوی درختچه های زینتی بوده از میوه های آنها کمتر استفاده می شود و از گونه های معروف آن کومکوات (Kumquat) می باشد. از گونه های مهم جنس پونسیروس که به عنوان پایه برای مرکبات به کار برده می شود، نارنج سه برگ (Poncirus trifolita) می باشد.منشاء نارنج سه برگ شمال چین بوده، دارای تنه خاردار با برگ های سه برگچه ای و خزان پذیر می باشد. این گیاه به دلیل خزان پذیر بودن، دمای ۱۷- درجه سانتی گراد را تحمل می کند. نارنج سه برگ میوه های کوچک و پردانه دارد. در ضمن دانه های این گیاه از طریق پدیده نامیزیدن (Apomixis) جنین های غیرجنسی حاصل نموده و دانه ها، چند جنینی می باشند.

از دورگ های بین گونه ای و دورگ های بین جنس های تیره مرکبات نیز جهت مصرف میوه آنها و یا به عنوان پایه برای مرکبات استفاده می شود. از دورگ های بین گونه ای در جنس سیتروس می توان به تانجرین (Tangerine (Mandarin x Orange))، تانجور (Tangor (Tangerine X Orange))، تانجلو (Tangelo (Tangerine X Grape fruit)) و برگاموت (Bergamot) اشاره نمود. تانجرین دورگ نارنگی و پرتقال، تانجور دورگ تانجرین و پرتقال، تانجلو دورگ تانجرین وگریپ فروت و نیز برگاموت دورگ نارنج و لیموترش می باشد. دورگ بین جنس سیتروس و نارنج سه برگ شامل سیترنج(Citrange) (نارنج سه برگ× پرتقال). سيتروملو(Citrumelo) (نارنج سه برگxگریپفروت)، سیتراندرین (Citrandarin )( نارنج سه برگ × نارنگی)، سیترمون (Citremon)( نارنج سه برگ × لیمو ترش مازندرانی) و سیترادیاز (Citradiase)(نارنج سه برگ × لیمو ترش شیرازی) می باشد. از دورگ بین جنس های سیتروس و فورچونلا می توان به لایم کوات (Limequat (Lime X Kumqua)) که دورگ بین لیموترش شیرازی (لایم) (Lime) و کومکوات می باشد، اشاره نمود. مرکبات دارای ریشه راست بوده تا اعماق خاک نفوذ می کنند اما بعد از مدتی ریشه های جانبی گسترش بیشتری پیدا می کنند. ریشه های مرکبات به کمبود اکسیژن که در خاک های سنگین و مرطوب حاصل می شود، حساس بوده و از بین می روند. خاک های زهکشی شده که غنی از مواد غذایی هستند، برای پرورش مرکبات مناسب می باشد. خاکهای سبک با pH در حدود ۸-۷ برای رشد مرکبات مطلوب می باشد. شاخه های جوان مرکبات زوایه دار هستند اما به تدریج، شکل گرد پیدا می کنند. برگ های مرکبات در قاعده پهنک حاوی زایده های بال مانند هستند که در برخی از آنها زایده ها رشد فوق العاده انجام داده و در برخی دیگر وجود ندارد. عمر برگ های مرکبات روی در درخت3-2 بوده و ریزش همراه با دمبرگ می باشد. اما در برخی موارد فقط پهنک برگ ریزش می کند و دمبرگ وی شاخه باقی می ماند. این حالت ناشی از شرایط فیزیولوژیکی غیرمتعارف بوده، آبیاری نامنظم و بادهای شاید این عارضه را تشدید می‌کنند. جوانه های مرکبات فاقد پولک می‌باشند و در هر جوانه، طرح اولیه خار وجود دارد که در برخی مواقع رشد کرده و یا به صورت رشد نکرده در داخلی جوانه باقی می ماند.

مرکبات حاوی گل های منفرد یا خوشه‌ای می‌باشند. در حدود 3-5/0 درصد از گل‌ها به میوه تبدیل می شوند و قسمت بیشتر آنها می‌ریزند. شانس تشکیل میوه در گل های منفرد بیشتر از گل های است که روی گل آذین قرار می‌گیرند. گل های منفرد در جانب شاخه‌های سال جاری و گل آذین ها در جانب شاخه های یک ساله حاصل می‌شوند. زمان تمایز 30-20 روز قبل از باز شدن گل ها بوده اما در نارنج سه برگ تمایز گل ها در تابستان سال قبل انجام می گیرد. باقی ماندن طولانی مدت میوه ها بر روی درخت موجب جذب کربوهیدرات‌ها توسط میوه گردیده و کاهش مواد غذایی در شاخه‌ها موجب کاهش تمایز گل در سال آینده گردیده و بدین ترتیب سال آوری در مرکبات بروز می کند. در ضمن کمبود ازت، نوع پایه و شرایط اقلیمی نیز در تمایز گل های مرکبات مؤثر می‌باشد. غنچه گل در اکثر مرکبات به رنگ سفید و یا صورتی کم رنگ بوده اما در لیموترش مازندرانی (ایتالیایی) به رنگ قرمز می‌باشد. میوه مرکبات از نوع سته‌های هسپریدیم (Hesperidium) بوده، برون‌بر میوه پوست خارجی (Flavedo) و پوست داخلی (Albedo) را تشکیل می دهد. پوست خارجی میوه حاوی مواد رنگی و پوست داخلی که سفید و اسفنجی می‌باشد، مواد پکتیکی دارد. قسمت درون بر میوه گوشتی و قابل خوراک می‌باشد. در تقسیم‌بندی هاج‌سون (Hodgson)، مرکبات به گروه‌های اسیدی، گروه پرتقال و گروه نارنگی تقسیم می‌شوند. برخی از ارقام مرکبات بکر باری رویشی یا خودبخودی نشان می‌دهند و در نتیجه میوه‌های بی دانه حاصل می کنند. از جمله مرکبات بکر بار، نارنگی انشو، پرتقال واشنگتن ناول به طور مطلق و پرتقهای خونی ، پرتقال یافا، پرتقال والنسیا و برخی ارقام گریپ فروت نیمه متمایل به بکر باری می‌باشند. عوارض ناشی از تلقیح به صورت خود عقیمی مورفولوژیکی در برخی اقلام لیمو و گریپ فروت، خود عقیمی سیتولوژیکی در برخی از ارقام نارنگی، لیموترش شیرازی و شادوک مشاهده می شود. ویژگی دیگری که در مرکبات قابل ذکر است، تولید بذرهای چندجنینی بوده که ناشی از پدیده نامیزیدن (Apomixis) از نوع جنین های نابجا (Adventitous embryo) یا آپوگامی (Apogamy) می‌باشد. این پدیده از نامیزه های اختیاری می‌باشد و به غیر از تولید جنین جنسی، در خارج کیسه جنینی و در نزدیک بافت خورش سفت، چندین جنین غیرجنسی (جنین نوسالار (Nucellar embryo)) حاصل می شود. میزان تولید جنین غیرجنسی در ارقام مختلف مرکبات متفاوت می باشد. در لیموترش شیرازی و نارنج در حدود ۸۵ درصد، لیمو خارکی (Rough lemon) ۹۷ درصد؛ گریپ‌فروت بین صفر الی با 96 درصد، پرتقال بین ۳۹ الی ۹۷ درصد، نارنگی بین صفر الی ۱۰۰ درصد و در سیترنج نیز این پدیده مشاهده می شود. در شادوک و نارنگی های کلمانتین و کلئوپاترا پدیده چند جنینی (Polyembryon) وجود ندارد. در ضمن ۸۰-۷۰ درصد از بذرهای نارنج سه برگ نیز غیرجنسی می‌باشند. نهال های نوسلار حاصل شده از جنین‌های نابجا همانند نهال های بذری مراحل نونهالی (juvenile)، انتقال (Transition) و دوره بلوغ (Mature phase) را سپری می کنند. این نهال ها عاری از ویروس بوده و سریع الرشد و قوی هستند و به دلیل شبیه بودن به پایه مادری متجانس می‌باشند و به علت دلایل فوق به عنوان پایه مرکبات مورد استفاده قرار می گیرند. گرچه روشی ازدیاد برخی مرکبات همچون لیموترش شیرازی و نارنج از طریق بذور غیر جنسی می‌باشد اما رشد قوی، خاردار بودن گیاه، دیر به بارنشستن و کیفیت پایین میوه‌ها موجب عدم استفاده از نهال‌های نوسلار به عنوان درخت میوه می‌گردد. عليرغم اینکه نهال‌های نوسلار شبیه پایه مادر هستند اما در برخی موارد میوه‌های کم دانه، پوست‌کلفت با شکل کمی کشیده، تولید می کنند.

مقاومت مرکبات به سرما در حدود 6- الی ۱۱- درجه سانتیگراد می‌باشد اما چنانکه ذکر گردید نارنج سه‌برگ می‌تواند 17- درجه سانتی گراد را تحمل کند و موجب افزایش مقاومت درختان پیوند شده بر روی پایه گردد. حساسیت مرکبات در مقابل سرما متغیر بوده، بالنگ حساس‌ترین آنها می‌باشد. مقاومت مقاومت لیمو و گریپ فروت بیشتر از بالنگ می‌باشد و مقاوم‌ترین مرکبات در برابر سرما پرتقال و نارنگی بشمار می‌آیند که در برخی مواقع 11- درجه سانتی گراد را تحمل می‌کنند. سرماهای زودرس پاییزه نیز به میوه مرکبات در شمال کشورمان که هنوز میوه آنها چیده نشده، آسیب می رساند. دمای مطلوب برای رشد مرکبات بین 22 الی 30 درجه سانتیگراد بوده و گرماهای بیش از حد به میوه‌ها آسیب وارد کرده و موجب ریزش آنها می شود.

برای ازدیاد مرکبات گرچه در برخی موارد از کشت بذر استفاده می‌شود اما به طور کلی ازدیاد مرکبات از طریق بذر که ناخالص می‌باشد، موجب تفرق صفات و عدم شباهت گیاهان به دست امده به پایه مادری می‌گردد. برای تولید درختان متجانس و یک دست که شبیه پایه مادر باشند، از روش های ازدیاد غیرجنسی بویژه از روش پیوند استفاده می‌شود. برای این منظور روی پایه های مورد نظر در اوایل بهار پیوند شکمی زده می‌شود. پیوندک‌های تهیه شده برای مرکبات باید بلافاصله پیوند زده شوند در غیر این صورت به دلیل از دست دادن آب، جوانه های پیوندک از بین می روند. در انتخاب نوع پایه بایل به شرایط اقلیمی نوع خاک دقت فراوان گردد. ویژگی‌هایی که برای پایه مرکبات در نظر گرفته می‌شود، شامل مقاومت آنها به ویروس های مرکبات از جمله ویروس زوال فوری (Quick decline) یا تریستزا (Teristeza)، ویروس کوتوله شدن مرکبات (Exocortis)، قارچ های مضر خاک بویژه فیتوفترا که موجب بروز عارضه گموز (Gummosis) می‌شود و تجانس پایه و پیوندک می باشد. عاضه گموز موجب پوسیدگی بافت‌ها در محل پیوند می‌شود. بخصوص رطوبت زیاد خاک، قرار گرفتن محل پیوند در زیر خاک، کمبود دما در اوایل بهار و رطوبت نسبی بالا از عوامل تشدید کننده این بیماری می باشند. وجود گموز در میوه موجب پوسیدگی قهوه‌ای (Brown rot) و بوی نامطلوب می شود.

پایه پرتقال که از طریق بذر تکثیر می‌یابد، حساس به خشکی، فیتوفترا و گموز امامقاوم به سرما، خاک‌های کم نمک، تریستزا و اگزوکورتیس می‌باشد. لیموی خارکی پایه مناسب براى طبق گرم و مرطوب با خاک‌های شنی بوده و خشکی را تحمل می کند. مرکبات پیوند شده بر روی این پایه زودتر بار می دهند و عملکرد زیادی دارند. برای پرتقال، گریپ‌فروت و ليمو پایه مناسب بوده اما میوه‌های نارنگی در روی این پایه ها پوست کلفت و کم آب می‌شوند. نارنج متداول‌ترین پایه برای مرکبات بشمار می‌آید و مقاوم به گموز و اگزوکورتیس بوده اما به تریستزا حساس می‌باشد.

پایه نارنج سه برگ مقاوم به خاک‌های اسیدی، سرما و بیماری تریستزا بوده و از پایه های پاکوتاه مرکبات بشمار می‌آید. این پایه به نماتد خاک نیز مقاومت نشان می‌دهد اما به بیماری اگزوکورتیس حساس می‌باشد. درختان پیوند شده بر روی نارنج سه برگ کمی پاکوتاه بوده و زودتر به بار می‌نشینند. نارنگی کلئوپترا (Cleopatramandarin (C. reshni)) از پایه‌های مقاوم به تریستزا بشمار می‌آید و به خاک‌های آهکی، نمک و سرما مقاوم است. درختان پیوند شده بر روی این پایه تاج وسیع حاصل می‌کنند و دیرتر به محصول می روند. میوه های تولید شده بر روی این پایه کوچک می باشد. پدیده مکان‌نمایی (Topophysis) عبارت است از تفاوتهای فیزیولوژیکی در قسمت های مختلف یک گیاه که بر اثر عواملی همچون نونهالی، انتقال و دوره بلوغ، منجر به تغییراتی در شکل ظاهری آنها می شود. این پدیده در عمل پیوند مرکبات مدنظر می‌باشد. به طوری که اگر پیوندک از محل نونهال گیاه که خاردار است تهیه شود، گیاهان حاصل شده خاردار خواهند بود و اگر پیوندک از قسمت بالغ پایه مادر که فاقد خار می‌باشد تهیه شود، گیاهان بدون خار حاصل می‌شود.