روش های ازدیاد درختان میوه

به طور کلی روش های ازدیاد درختان میوه می تواند به صورت جنسی (Sexual) و یا غیر جنسی (Asexual) باشد.

در روش ازدیاد جنسی از بذر درختان میوه استفاده می شود. از مزایای ازدیاد توسط بذر اقتصادی بودن این روش، قابل انبار بودن بذر، حمل و نقل آسان و عدم انتقال بیماری های ویروسی درختان تولید شده، شبیه پایه مادر نمی باشد.

ناخالص بودن بذر به غیر از انتخاب طبیعی گیاه، در ضمن ناشی از دگر گرده افشانی (Cross-pollination) می باشد. دگرگشنی درختان میوه به دلایل مختلفی ار جمله ناهمرسی، یک پایه و یا دو پایه بودن درخت، خود ناسازگاری و تولید گرده های عقیم می باشد و در نتیجه درخت میوه تولید شده که منشاء بذری دارد، شبیه پایه مادر نخواهد بود.

ناخالص بودن بذر اکثر درختان میوه موجب می شود که ازدیاد و پرورش درختان میوه، توسط روش های غیر جنسی انجام گیرد.

در روش غیر جنسی یا رویشی به دلیل استفاده از سلول های بدنی، گیاهان تولید شده کاملا شبیه مادر می باشند و به گروهی از گیاهان که به روش غیر جنسی از یک پایه مادر تولید شده باشند، کلون (Clone) اطلاق می گردد.

به طور کلی روش های ازدیاد غیر جنسی گیاهان شامل خوابانیدن شاخه (Layering)، قلمه زدن ( Cutting)، پیوند (Graftage) و استفاده از پاجوش می باشد.

خوابانیدن شاخه

از روش های معمول در ازدیاد پایه های درختان میوه، روش خوابانیدن کپه ای (Mound layering) می باشد. در این روش پایه های مادری که در فواصل معین کنار هم کشت شده اند، در اوایل بهار، ابتدا هرس شدید می شوند به طوری که چند جوانه نزدیک طوقه نگهداری می شود. در طی فصل رشد جوانه ها بیدار شده و شاخساره های جدید حاصل می کنند. به تدریج که شاخساره های جدید رشد می کنند در طی یک یا دو نوبت به پای بوته ها خاک داده می شود به طوری که ارتفاع کپه ایجاد شده به 20 سانتی متر می رسد. در کشت وسیع و تولید انبوه پایه های درختان میوه، توسط وسایل مکانیزه به پای بوته ها خاک داده می شود. قسمتی از شخساره های فصل رشد که داخل خاک قرار می گیرند در طی همان فصل ریشه  حاصل خواهند کرد. در اولیل بهار سال دوم، خاک بوته ها کنار زده می شود و شاخه های ریشه دار شده از محل پایین ریشه ها قطع شده و به خزانه ها منتقل می شوند و در طی همان سال و یا سال بعد روی این پایه ها که پایه های کلونی و یا غیر جنسی نامیده می شوند، پیوند زده می شود و نهال های پیوندی، آماده انتقال به زمین اصلی می گردند. در قطع شاخه های ریشه دار شده، برداشت انتخابی ( Selective harvesting) انجام می گیرد. شاخه های قوی که به اندازه کافی ریشه حاصل نموده اند برداشت می شوند و به شاخه های ضعیف اجازه داده می شود که یک سال دیگر به رشد خود و تولید ریشه ادامه دهند و برداشت یک سال در میان (Biennial harvesting) انجام می گیرد.

با روش خوابانیدن کپه ای می توان پایه درختان میوه غیر جنسی را که قلمه های آنها سخت ریشه زا می باشد، تکثیر نمود.

روش خوابانیدن کپه ای را می توان برای تولید پایه های مالینگ و مالینگ مرتون، پایه های گیلاس (Colt,F12/1) و دیگر درختان میوه به کار برد.

قلمه زدن

روش دیگر ازدیاد غیر جنسی پایه های درختان میوه و یا ازدیاد برخی از درختان میوه توسط قلمه های جوب نرم (Soft-wood cutting) نیمه خشبی (Semi-hard wood cutting) و قلمه های خشبی (Hard-wood cutting) می باشد.

در تکثیر پایه های درختان میوه و یا درختان میوه ای که بدون استفاده از پایه تکثیر می شوند و روی ریشه خود (Own-root) قرار دارند می توان ار روش قلمه زدن استفاده کرد.

قلمه درختان میوه را از لحاظ ریشه زایی می توان به دو گروه تقسیم کرد که شامل قلمه های آسان ریشه زا (Easy-to-root) و قلمه های سخت ریشه زا ( Difficult-to-Root) می باشد.

قلمه های سهل ریشه زا به آسانی ریشه حاصل می کنند و مشکلی در ریشه زایی آنها وجود ندارد. این نوع قلمه ها حاوی عوامل موثر در ریشه زایی نظیر عوامل کمکی ریشه زایی (Roothing cofactors) و اکسین طبیعی می باشند.

عوامل کمکی ریشه زایی نظیر کاتکول (Catechol) اسید کلروجینیک (Chlorogenic acid) ترپنوئیدهای اکسید شده (Oxygenated terpenoids) و ترکیبات فنولی (Phenolic compounds) بوده و به ترکیبات تعاون اکسین معروف می باشند.

قلمه های سخت ریشه زا را به دو گروه می توان تقسیم کرد. قلمه هایی که عوامل کمکی ریشه زایی دارند اما اکسین طبیعی آنها کمتر است و قلمه هایی که عوامل کمکی ریشه زایی ندارند. در قلمه هایی که عوامل کمکی ریشه زایی دارند اما اکسین طبیعی آنها کمتر است می توان از کاشت، قلمه ها را توسط تیمار با مشتقات مصنوعی اکسین و کشت آنها در بستری که گرمای تحتانی (Bottom heat) دارد، ریشه دار نمود. برای این منظور می توان از مشتقات اکسین همچون IAA, IBA و NAA استفاده کرد.

استفاده از IBA رایج تر بوده و در ریشه زایی موثر می باشد. غیظت مورد استفاده این هورمون می تواند نسبت به گونه گیاهی و نوع قلمه، محلول رقیق و یا غلیظ باشد. محلول های رقیق IBA بین 200-20 میلی گرم در لیتر بوده و قسمت پایین قلمه به مدت 24 ساعت داخل محلول قرار می گیرد. محلول غلیظ IBA بین 10000-2000 میلی گرم در لیتر بوده و قسمت پایین قلمه ها به مدت 5 ثانیه داخل محلول فرو برده می شود که آن را فرو بردن سریع (Quick-Dip) می نامند.

در قلمه های سخت ریشه زایی که فاقد عوامل کمکی ریشه زایی می باشند، اکسین تجاری موثر نبوده این نوع قلمه ها فاقد قدرت ریشه زایی هستند.

ریشه های نابجای تشکیل شده در قلمه، یا در اثر زخم (Wound roots) و یا منشاء ریشه های از پیش تشکیل شده (آغازه های نهفته (Preformed roots (Latent root initials)) دارند.

در اثر زخمی که روی قلمه حاصل می شود، ابتدا بافت مرده و چوب پنبه ای در سطح زخم حاصل می شود و سلول های زیر آن شروع به تقسیم نموده و بافت پینه به وجود می آید و ریشه ها از سلول هایی که نزدیک لایه زاینده قرار دارند و از آوندهای آبکش ثانویه متمایز شده اند، حاصل می شوند.

ریشه های از پیش تشکیل شده بر روی ساقه، بیرون می آیند و ریشهزایی این نوع قلمه ها نظیر انگور فرنگی آسان می باشد.

در اکثرا گیاهان، تشکیل بافت پینه (Callus) و ریشه مستقل از یکدیگر بوده و غالبا پیدایش آنها همزمان می باشد. علیرغم این موضوع در برخی قلمه ها تشکیل بافت پینه پیش نیاز تشکیل ریشه نابجا می باشد و ریشه ها از بافت پینه منشاء می گیرند مثل کاج و عشقه.

کاربرد مشتقات مصنوعی اکسین برای قلمه هایی که ریشه های از پیش تشکیل شده ندارند به ویژه در مرحله ریشه القایی (Rood induction) موثر واقع می گردد. مراحل مختلف تشکیل ریشه های نابجا در قلمه های تهیه شده شامل غیر اختصاصی شدن سلول ها (Dedifferentiation)(واتمایزی) تشکیل آغازنده ریشه (Root initial) (تمایز) و تشکیل سر آغازنده های ریشه (Root primordial) می باشد.