زنبورهای کاغذساز
در بین زنبورهای خانواده Vespidae گونه های جنس Vespinae و یک جنس از زیرخانواده
Eumeninae به زنبورهای کاغذساز معروفند. زیرا برای ساختن لانه و سلولهای محل پرورش نوزادان خود، از مخلوط خرده های چوب و مواد سلولزی و بزاق دهان خویش شبیه خمیر کاغذ، استفاده می کنند. زنبورها برای این منظور با آرواره های خود قطعات کوچک چوب را از تیرها و ستونهای خشک و قدیمی که قسمت های سطحی آنها نرم و هوا خورده است جدا می کنند و با کمک لعاب دهان خود آنها را بصورت خمیر درمی اورند. زنبورها برای ساختن قسمت های مختلف لانه خویش از این خمیر استفاده می کنند. می گویند انسان فن کاغذسازی را از این حشرات آموخته است.
غالب حشرات این گروه زندگی اجتماعی دارند و مجموعه ای از افراد نر- کارگر و یک یا چند ماده تخم گذار یا ملکه با هم در یک کلنی زندگی می کنند. معمولا بین این افراد از نظر شکل ظاهری تفاوت زیادی وجود ندارد جز اینکه مادههای تخم گذار، اندامی درشت تر دارند. در زنبورهای نر، شاخک ۱۳ بند دارد و تعداد بندهای شکم هفت است و حال انکه در افراد ماده شاخک ۱۲ بند و تعداد بندهای قابل رویت شکم شش می باشد. در زنبورهای کاغذساز، کلنی یک ساله است و تمام افراد آن بغیر از ماده های بارور یا ملکه های جوان در آخر پائیز و با فرا رسیدن سرما می میرند فقط ماده های تخم گذار هستند که بحالت جفت گیری کرده، تا بهار سال بعد در پناهگاه ها باقی می مانند و در آن موقع هریک کلنی جدیدی را بوجود می آورند. این حشرات در زمستان زیر پوستک درختان، در داخل حفره ها و سوراخهای تنه درختان خشک شده، درز و شکاف دیوارها، در داخل انبارها و غیره بحالت خواب زمستانه دیده می شوند.
ملکه یا زنبورهای ماده تخمگذار بمحض گرم شدن هوا در بهار از پناهگاه های خود خارج می شوند. برای ایجاد کلنی جدید در جستجوی محل مناسب برمی آیند و پس از انتخاب محل، شروع به ساختن قسمت های اولیه لانه و یک شانه کوچک می کنند که در سطح زیرین آن معدودی سلول کوچک شش گوش برای پرورش نوزادان تعبیه شده است. ملکه بلافاصله پس از آماده شدن این سلولها در داخل آنها تخم می گذارد. پس از چند روز، بمحض باز شدن تخم و ظاهر شدن لارو، خود به پرورش لاروها می پردازد. مکرر و بتدریج آنها را غذا می دهد تا بمرحله رشد برسند. همه زنبورهای کاغذساز خودشان بعنوان حشرات کامل از مایعات شیرین مانند نوش گلها- ترشحات شیرین حشرات (عسلک) میوه های شیرین و آبدار مانند انگور- خرما- انجیر و نظیر آنها تغذیه می کنند. لاروها یا نوزادان آنها باید از مواد سفیدهای تغذیه کنند و زنبور حشرات دیگر مانند لارو پروانه ها- لارو مگسها و استفاده می کنند. گاهی از لاشه مرده جانوران، گوشت قصابی و مواد گوشتی سر سفره که در محوطه باز گسترده باشد می ربایند. در مواقعی نیز به کندوهای زنبور عسل روی می آورند و زنبوران کارگر را از جلو کندو و محل های دیگر شکار می کنند
ملکه، در بهار تا اواخر تابستان فقط تخم های بارور می گذارد که از آنها افراد ماده کارگر بوجود می آیند. گروه اول از تخمهای بهاره که لاروهای حاصل از آنها توسط خود ملکه تغذیه می شوند . پس از آنکه تبدیل به حشرات کامل شدند وظیفه لانه سازی و تهیه غذا را برعهده می گیرند و به ملکه فرصت می دهند تا فقط تخم بگذارد. به این ترتیب تعداد افراد کارگر به تدریج زیاد شده و بهمان نسبت لانه توسعه پیدا می کند بطوریکه در کلنی های زنبورهای جنس Vespula در آخر تابستان تعداد افراد یک کلنی به بیش از پنج هزار فرد می رسد. در اواخر تابستان یا در پائیز ملکه تخم هائی می گذارد که از آنها تعدادی افراد نر و تعدادی نیز به افراد ماده بارور (یا ملکه) تبدیل می شوند به نظر می رسد که زنبوران کارگر به لاروهائی که باید تبدیل به ماده های بارور بشوند، غذای مخصوص می دهند و یا با هورمون های خاصی که از ترشحات زنبوران پرستار است آنها را تغذیه می کنند تا تخمدانهایشان رشد کند. در اواخر پائیز با شروع به سرد شدن هوا، ماده ها یا ملکه های جوان با افراد نر از لانه خارج می شوند. این زنبورها پس از جفت گیری دیگر به لانه برنمی گردند. نرها می میرند ولی ماده ها برای ادامه فعالیت در سال بعد به پناهگاه ها روی می آورند. سایر افراد کلنی اعم از ملکه قدیمی، زنبوران کارگر و افراد نر با فرا رسیدن سرما می میرند و از بین می رودند.
زنبورها ی جنس Vespula (Vespa) در داخل حفره های زمین، مانند لانه های متروک موش ها و جوندگان دیگر، حفره های دیوار ساختمان ها، زیرشیروانی و غیره لانه می سازند. لانه کم و بیش کرویست که بوسیله ساقه هائی از سقف حفره آویزان است. داخل لانه صفحات یا شانه ها افقی و موازی هم قرار دارند که بوسیله پایه ها یا ساقه هائی بهم متصلند. سلولهای شش گوش محل پرورش نوزادان و ذخیره مواد غذایی در سطح زیرین این شانه ها ساخته می شود هر لانه ممکن است محتوی شش تا هفت شانه باشد که شانه های اولی و آخری معمولاً کوچکتر و شانه های وسطی بزرگترند. اندازه این شانه ها در رابطه با شرایط فصل، فراوانی مواد غذایی و تعداد زنبوران کارگر است. در اوائل بهار که تعداد کارگران کم است و غذای کافی به لانه نمی رسد شانه ها کوچکترند. در اواسط تابستان که تعداد کارگران به حداکثر می رسد و مواد غذایی نیز بیشتر است شانه ها بزرگترند. در پائیز با سرد شدن هوا، اگرچه تعداد کارگران زیاد است ولی مواد غذایی بسادگی در دست نیست و این حشرات چنانکه باید نمی توانند فعال باشند. لذا باز هم شانه ها کوچک هستند. در این زنبورها روی شانه ها با چادری از پولک های بهم چسبیده کاغذی که بصورت لایه ای ضخیم درآمده پوشیده است. این چادر، شانه ها و زنبوران روی آنها را در مقابل تغییرات عوامل جوی (سرما و گرما)، دشمنان طبیعی و رطوبت و خشکی زیاد محافظت می کند. بعلاوه مانع داخل شدن دشمنان طبیعی به محوطه پرورش نوزادان می شوند. هر لانه دارای یک یا دو سوراخ ورود و خروج است که توسط زنبوران پاسدار محافظت می شود.
در زنبورهای خرمائی یا Vespa لانه ها فاقد این پوشش محافظ است بعلاوه سلولها درشت تر و عمیق تر هستند. زنبورهای خرمائی لانه خود را داخل حفرههای زمین، داخل ساختمان های متروک، داخل شیروانی ها و یا داخل تنه درختان پوسیده می سازند. زنبورهای خرمائی، حشرات نسبتاً درشتی هستند، طول بدن آنها، ۳۰ تا ۴۰ میلیمتر رنگ بدن خرمائی با نقوش و لکه های نارنجی روی سر و پشت سینه می باشد. شاخک ها و پاها خرمائی ولی بندهای سوم و چهارم گاستر(منظور ان قسمت از شکم است که بوسیله ساقه ای از سینه و بند اول شکم جدا می شود.) نارنجی با نقوش خرمائی است.
زنبورهای جنس Polistes که از زیر خانواده Eumeninae می باشند، لانه های خود را در فضای باز و روشن، در سطح زیر شاخه درختان، سقف ایوان منازل، زیر صخره ها و نظایر آنها بنا می کنند. لانه در این حشرات فقط یک شانه دارد که مسطویی نیست و تاحدودی نیمکروی می باشد. در هر حال سلول ها در سطح پائین قرار دارد. برخلاف موارد قبلی جمعیت در این گروه خیلی زیاد نیست و بیشتر از ۱۰ تا ۲۰ فرد نمی باشد. برعکس تعداد کلنی ها خیلی بیشتر است زنبور زرد آلمانی Polistes galica گونه ایست که در اکثر نقاط مرکزی و شمالی ایران انتشار دارد. طول بدن این حشره حدود ۱۵ تا ۲۰ میلیمتر است، رنگ بدن زرد متمایل به نارنجی با نقاط و نوارهای قهوه ای رنگ روی شکم، روی سینه و روی سر می باشد. گاستر در این حشره دوکی کشیده، شاخک ها، پنجه ها، ساقها و قسمتی از ران پا زرد رنگ است. گونه هائی که در نواحی گرمسیر جنوب کشور انتشار دارند نارنجی متمایل به قرمز تمام این گونه ها نیش های بلند و دردناکی دارند که برخلاف زنبور عسل پس از نیش زدن، در داخل بدن باقی نمی ماند لذا هر زنبور کارگر یا ملکه می تواند چندین بار نیش بزند.
این حشرات اگرچه در شرایط عادی معمولاً بی آزار هستند، درصورتیکه احساس خطر کنند بعنوان دفاع شروع به نیش زدن میکنند. شدیدترین حملات آنها در مواردیست که لانه آنها مورد تهدید قرار گیرد. در این صورت به حالت اجتماعی حمله می کنند و گاهی نیش زدن آنها حوادثی بوجود می آورد. زنبورهای زرد آلمانی .Vespulla germanica F از این لحاظ از همه خطرناکترند. زنبورهای خرمائی شرقی .Vespa Orienalis F و زنبور خرمائی درختی .Vepa crabro L علیرغم اندام درشت و صدای پرواز ترسناک، از نظر حمله و هجوم خطر کمتری دارند.
ارزیابی اقتصادی زنبورهای کاغذساز
زنبورهای کاغذساز از آنجا که در مرحله لاروی از مواد پروتئینی تغذیه می کنند، بعلت اینکه پرداتور عده زیادی از آفات نباتات زراعی میباشند و بعلت اینکه لاشه حشرات و جانوران مرده را که در محیط باز افتاده اند و باعث آلودگی محیط می شوند جمع می کنند، مفیدند و قاعدتاً باید حمایت شوند. در ماه های بهار تا اواخر تابستان که تراکم جمعیت این زنبورها زیاد نیست، ظاهرا ناراحتی عمده ای بوجود نمی آورند کارگران برای تغذیه خود از شیره گلها و ترشحات شیرین حشرات استفاده می کنند و برای تغذیه لاروهای خود بیشتر از لاشه حشرات شکار شده و جانوران مرده استفاده می کنند. از اواخر تابستان به بعد که جمعیت این حشرات بسرعت زیاد می شود، مزاحمتهائی ایجاد می کنند. با حمله به میوه های رسیده و آبدار مانند انگور-انجیر و زردآلو و بخصوص خرما موجب شکایت باغ داران می گردند. با متراکم شدن در مغازه های میوه فروشی - قصابی و آشپزخانه ها موجبات ناراحتی مردم را فراهم می کنند. در هنگام غذا خوردن در روز و در فضاهای باز مانند حیاط منازل و یا پارکها و باغها سر سفره حاضر می شوند و موجب ترس و وحشت اشخاص می گردند. گاهی با حمله به زنبورستانها و شکار زنبوران عسل موجب ناراحتی زنبورداران می گردند. در صورتیکه مورد اذیت و آزار قرار گیرند و بخصوص اگر احساس کنند که لانه آنها در خطر است، به انسان و دامها حمله می کنند و با نیش های دردناکی که دارند ناراحتیهای شدید را موجب می گردند. نیش این زنبورها علاوه بر اینکه حاوی مقداری زهر است، ممکن است آلوده به عوامل میکروبی باشد و زخمهای بدخیمی ایجاد کند. ولی باید توجه داشت که در چنین جمعیتی کارآئی آنها در کنترل انبوهی آفات نیز بیشتر است و تعداد بمراتب بیشتری از لارو پروانه یا لارو سخت بالپوشان و لارو مگس ها را شکار می کنند و ارزش پرداتیسم و پاکسازی محیط بوسیله آنها نیز بالا می رود. لذا برای تقلیل خسارت آنها و کاستن از موارد آزار و اذیت این جانوران با انسان و دام باید به صورتهای زیر اقدام نمود: