نخل در باغچه خانه همه

درخت خرما (نخل) در همه جا می‌روید، یعنی در تمامی نواحی به روش کاشت هسته یا پاجوش می توان آن را کاشت تا از سرسبزی و سایه‌اش استفاده کرد، اما فقط در مناطق گرمسیر محصول می‌ده. ارتفاع یک نخل حداقل 10 و حداکثر 20 متر است.

اگر در مناطق گرمسیر نخل از طریق هسته کاشته شود، ۱۰ سال بعد محصول می‌دهد و اگر از طریق پاجوش کاشته شود، ۵ سال بعد از کاشت، محصول می‌دهد و در ضمن در هر نخل، به طور متوسط 40 کیلوگرم محصول وجود دارد.

فصل کاشت هسته خرما آخرهای زمستان و اوایل بهار و کاشت پاجوش هم اوایل بهار است. در مناطق گرمسیری در برابر هر 25 نهال ماده نخل، یک نهال نر نخل می کارند چون نخل نر محصول نمی‌دهد و کارکردش فقط بارور کردن نخل ماده است.

گیاه شناسی خرما 

اندام های رویشی خرما

تنه: خرما تنه‌ای از نوع راست ( Stipe) و بدون انشعاب به طول ۳۶-15 متر و فاقد لایه زاینده دارد که به یک جوانه انتهایی ختم می شود و با رشد تدریجی این جوانه به طول تنه اضافه می‌گردد. بین برگ و تنه، جوانه جانبی وجود دارد که منشا پاجوش و همچنین خوشه گل‌آذین می‌باشد. قسمت پایین تنه خرما متورم بوده و پیاز نامیده می‌شود.

برگ: برگهای خرما که پیش نیز نامیده می‌شوند، بطور مارپیچ دور تنه قرار می گیرند. برگها مرکب شانه‌ای و به طول ۶-۳ متر بوده که بر روی آنها 100 تا ۲۵0 برگچه بطول ۴۰-۱۵ سانتی‌متر و عرض ۶/3-۱ سانتی‌متر قرار گرفته و در حدود ۷-4 سال عمر می‌کنند. دمبرگ در محل اتصال به تنه، غلاف مثلث شکلی تشکیل می‌دهد که این غلاف شامل بافت سفید رابطی است که بر اثر دسته‌های آوندی منشعب می‌شود. و با رشد کردن برگها به سمت بالا بافت رابط تا حد زیادی ناپدید. می‌گردد و دسته‌های آوندی خشکیده و قهوه‌ای رنگ به صورت نوار لیفی محكم و زبر در می آیند که به لبه‌های جانبی قسمت تحتانی رگبرگ اصلی شاخه‌ها چسبیده و تنه را می‌پوشانند . در قسمت پایین دمبرگ‌ها، تیغ یا خارهای نسبتاً بزرگی وجود دارد که در واقع برگچه‌های توسعه نیافته می‌باشند و تعدادشان در ارقام مختلف متفاوت و بین 60-10 عدد متغیر است. جوانه انتهایی طی سال 10 الی 25 برگ جدید تولید می‌کند و به تدریج که برگهای جدید در انتهای گیاه بوجود می آیند، برگهای پایین خشک می گردند. هر درخت بالغ خرما 80 الی 140 بر گ فعال دارد.

ریشه: ریشه‌های خرما افشان بوده و در یک خاک لومی عمیق ۸۵ درصد ریشه ها تا شعاع حدود دو متری تنه به صورت چتر مانند و انبوه در خاک گسترش می‌یابند. نخل دارای ریشه‌های هوایی نیز است که در زیردمبرگ‌های پایین و به فاصله۲۰ تا ۵۰ سانتی‌متری و در درختان مسن حتی تا یک متری از سطح خاک قرار گرفته‌اند .

اندام‌های زایشیخرما 

گل: گل آذین ماده و نر خرما در غلاف‌های بزرگی بطول ۲۵ تا ۱0۰ سانتی‌متر بنام اسپات (Spath) (چمچه یا تارونه) قرار دارند (شکلی 7). اسپات‌ها پوشش‌های چوبی محکمی هستند که گلهای نر و ماده را تا زمان رسیدن درون خود حفظ می‌کنند و در ابتدا سبز رنگ بوده و سپس به رنگ قهوه‌ای در می‌آیند. گلهای ماده بر روی ۲۵ تا ۱۵۰ رشته هر کدام بطول ۳۰ تا ۷۵ سانتی‌متر و در گلهای نر به طول ۱۵ تا ۲۲ سانتی‌متر واقع می باشند. تعداد گلها در گل آذین درخت مالام بیش از گل آذین درخت نر است و یک گل آذین بزرگ ممکن است 6000 تا 10000 گل در برداشته باشد. گلهای ماده سه کاسبرگ، سه گلبرگ و یک مادگی سه برچه‌ای بهم فشرده و گلهای نر سه کاسبرگ، سه گلبرگ فلسی و ۶ عدد پرچم دارند (شکل ۸).

شکل 7 مقطع عرضی گل‌آذین نر و ماده خرما

شکل 8 گلهای نر (بالا) و ماده (پایین) خرما

میوه: میوه خرما بسته بوده و حدود 12 گرم وزن دارد و دارای برون‌بر نازک، میان‌بر گوشتی و درون‌بر لیفی است (شکل 9). با تشکیل و توسعه میوه‌ها، اسپات ممکن است تا 8/1 متر طول پیدا کند و در این حالت در اثر وزن خود بیش از اندازه خم می‌شود.

شکل 9 مقطع عرضی میوه خرما

در دنیا بیش از ۲۰۰۰ رقم خرما گزارش شده است. و در ایران در بیشتر منابع به ۴۰۰ رقم اشاره شده است. ایران دارای غنی ترین ژرم پلاسم خرما در دنیا بوده و این ارقام منشا بذری دارند و دارای صفات ژنتیکی و مورفولوژیکی کاملا متفاوتی هستند که می توانند در برنامه‌های اصلاحی و توسعه و احیای نخلستان‌های کشور مفید واقع شوند. از بین ۴۰۰ رقم حداقل ۳۰ رقم دارای ارزشی تجاری بوده و جهت کاشت در مناطق مختلف کشور مناسب می باشند. لازم به ذکر است که بیش از ۲۰ رقم از ارقام تجاری و برتر دنیا وارد ایران گردیده و در ایستگاه‌های مختلف تحقیقاتی کشور کشت و سازگاری آنها مورد بررسی قرار گرفته است. برخی از این ارقام عبارتند از: مجول، دگلت نور، ابومعان، توری، ابونارنجا، . حیانی، گوش، زاواد، شیشی.

مجول و دگلت نور از مرغوب‌ترین و بهترین ارقام تجاری دنیا هستند که در تجارت جهانی خرما نقش بسیار مهمی دارند. مجول بومی مراکش بوده و به دو صورت رطب و خرما در بازارهای جهانی به فروش می رسد. این رقم در اکثر مناطق خرما کاری کشور از جمله فارس، خوزستان، بوشهر، کرمان و هرمزگان سازگاری مناسبی نشان داده است. رقم دگلت نور نیز که بومی عراقی است. در مناطق مرکزی خوزستان سازگاری خوبی دارد.

ارقام خرما را بر اساس سفتی و برمی میوه به سه گروه خشک، نیمه خشک و تر(نرم) تقسیم می نمایند. از نظر

تولید به ترتیب ارقام مضافتی (بیش از 25 درصد)، کبکاب استعمران (سعمران یا سایر)، شاهانی، ربی، پیارم ، برحی و دیری (کمتر از 5/0 درصد) خرمای ایران را تشکیل می دهند.

ارقام بومی خرمای بوشهر عبارتند از: قسب، کبکاب، صمرون، شکر، سیسی، حلَو، سروری، زندنی، خشن خار، استک سرخو، مرسو، خاصویی، جمادی، بیرمی، تی رس، شهابی، لش، کندی، خنیزی، سمیلی، خضروی، گنتار، بریمی، شیخ عالی، زامردو، ده داراب، اهرمی، خاویزی، خاور، مکتی، شاخونی، مصلی، جوزی، غصاب و ردستی.

ارقام خرمای هرمزگان عبارتند از: خرمای پیارم، مرداسنگ، هلیلی، مضافتی، خاصویی، خنیزی، شاهانی، کریته، زرک و کلک سرخ.

ارقام بومی خرما در جیرفت عبارتند از: عالی متری، شکری (این دو از زودرس ترین گونه‌های خرما هستند. که بیشتر مصرف محلی دارند)، کلوته (کليته)، مرداسنگ، هلیلی، خنیزی، روغنی، شاهانی، زاهدی، خضراوی، ربی، نگار (میوه‌هایی بسیار کشیده دارد)، گاردیال.

 ارقام بومی خرما در غرب خوزستان عبارتند از: لیلوئی، برحی، زاهدی، دیری، اشکر و بریم، حلاوی، بلیانی، سویدانی، هداک، شکر، بنت السب، دگل زرد، خضراوی، استعمران، بوبکی، چیچاب، مشتوم، جهرمی، عمو بحری، دگل سرخ، فرسی، هدل، خصاب، حمراوی، حساوی، اسحاق، جوزی و گنتار.

ارقام بومی خرما در بم و نرماشیر عبارتند از: مضافتی (مرغوب ترین رطب جهان)، کروت، قندشکن (سنگ‌شکن)، ربی، خریک، هلیله‌ای.

در جدول (4) گونه‌های خرماهای ایرانی، جدول (۵) مشخصات برخی از ارقام تجاری خرمای ایران، جدول (۶) ارقام مهم خرمای موجود در ایران، جدول (۷) مشخصات ارقام خرما - در استان فارس، جدول (۸) مشخصات ارقام خرما در دشتستان (استان بوشهر) و در جدول (۹) ارقام مهم خرما در استان بوشهر آمده است.

جدول ۴ گونه های خرماهای ایرانی